İntihar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Caduceus.svg
İntihar
Edouard Manet - Le Suicidé.jpg
Eduard Manenin çəkdiyi İntihar rəsmi
XBT-10 X60.X84.
XBT-9 E950
DiseasesDB 12641
MedlinePlus 001554
eMedicine article/288598 

İntihar — qəsdən özünün ölümünə səbəb olan hərəkətdir. Risk faktorlarına depressiya, bipolyar pozuntu, şizofreniya, şəxsiyyət pozğunluğu kimi ruhi nasazlıqlar da aiddir.[1][2][3] İntihar maliyyə çətinliklərindən, münasibətlər ilə bağlı çətinliklərdən və ya zorbalıqdan yarana bilər.[1][4]

Anlayışlar[redaktə | əsas redaktə]

Risk faktorları[redaktə | əsas redaktə]

Psixi xəstəliklər[redaktə | əsas redaktə]

Əvvəlki cəhdlər və özünə zərər[redaktə | əsas redaktə]

Əvvəlki intihar cəhdlərinin tarixi intiharın tamamilə dəqiq göstəricisidir.[5] İntiharların təxminən 20%-ində əvvəlki cəhd etmiş, onların 1%-i bir il ərzində və 5%-dən çoxu isə 10 il ərzində intihar ediblər.[6] Özünə zərər verən hərəkətlər adətən intihar cəhdi deyil və özünə zərər verənlərin əksəriyyətində intihar riski yüksək deyildir.[7] Bəzi özünə zərər verənlər intihar yolu ilə həyatlarını sona qoya bilər və ya özünə zərər və intihar riski üst-üstə düşə bilər.[7]

Maddə istifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qumarbazlıq[redaktə | əsas redaktə]

Qumarbazlıq intihar düşüncəsinin və cəhdlərinin artması ilə əlaqələndirilir.[8] Patoloji qumarbazların 12-24%-i intihar cəhdləri edirlər.[9] Qumarbazların arvadlarının intihar nisbəti ümumi əhalidən üç dəfə yüksəkdir.[9] Digər riski artıran faktorlara qumarbazların psixi xəstəlik, içki və narkotik maddə istifadəsi daxildir.[10]

Tibbi şərtlər[redaktə | əsas redaktə]

Psixososyal durumlar[redaktə | əsas redaktə]

Media[redaktə | əsas redaktə]

Rasional[redaktə | əsas redaktə]

Üsullar[redaktə | əsas redaktə]

İntiharın aparıcı üsulu hər ölkədə fərqlidir. Müxtəlif bölgələrdə aparıcı üsullara asmaq, odlu silah və pestisid zəhərlənməsi daxildir.[11] Bu fərqliliklər müxtəlif üsulların mövcudluğuna görə qismən hesab olunur.[12] 56 ölkənin nəzərdən keçirilməsindən sonra qeyd olunub ki, asmaq[13] ən ümumi intihar üsuludur və kişi intiharlarının 53%-i və qadın intiharlarının 39%-ni təşkil edir.[14]

Ümumdünya intiharlarının 30%-i pestisid zəhərlənməsindən baş verir, və bunlardan əksəriyyəti inkişaf etməkdə olan ölkələrdə baş verir.[1]

Çində pestisidlərin istifadəsi ən yayılmış üsuldur.[15] Yaponiyada seppukuya hələ rast gəlinsə də,[15] asma və tullanmaq ən çox yayılmışdır.[16] Özünü tullanmaqla öldürmək HonqkokSinqapurda çox yayılmışdır və intiharların 50% və 80%-ini təşkil edir.[12]

Patofizyalogiya[redaktə | əsas redaktə]

İntihar və ya depressiyanın əsas patofizyalogiyanın birləşdirməsin aid heç bir məlumat yoxdur.[5] Buna baxmayaraq, güman edilir ki, intihar — davranış, sosial-ekoloji və psixiatrik faktorların qarşılıqlı təsirindən gəlir.[12]

Qarşısının alınması[redaktə | əsas redaktə]

Skrininq[redaktə | əsas redaktə]

Ümumi əhalinin skrininq nəticəsində intihar nisbətin təsirinin az olması barədə məlumat yoxdur.[17][18]

Psixi xəstəlik[redaktə | əsas redaktə]

Epidemiologiya[redaktə | əsas redaktə]

Cins[redaktə | əsas redaktə]

Yaş[redaktə | əsas redaktə]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Sosial və mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Qanunvericilik[redaktə | əsas redaktə]

Kunikazu Utaqavanın çəkdiyi ukiyo-edə samuray seppuku etməyə hazırlaşır.

Bəzi Qərb ölkələrində intihar artıq cinayət deyl.[19] Bununla belə, orta əsrlərdən ən azı 1800-cü ilə qədər Qərbi Avropanın əksər ölkələrində intihar cinayət sayılırdı.[20] Müsəlman ölkələrin əksəriyyətində intihar cinayyət olaraq qalır.[21]

Dini baxışlar[redaktə | əsas redaktə]

İslamın dini baxışları intihara qarşıdır.[21] Quranda intihar "öldürməyin və ya özünüzü öldürməyin" kimi qeyd olunaraq qadağan olunur.[22] Hədislərdə də qeyd olunur ki, fərdi intihar qanunsuz və günahdır.[21]

Xristianlığın əksəriyyətində intihar əsasən Orta əsrlərdəki nüfuzlu xristian mütəfəkkirlərin yazılarına əsaslanan günah sayılsa da, intihar, məsələn Justinianın Bizans xristian kodu altında günah sayılmırdı.[23][24] Katolik doktrinasında arqument "Öldürməyin" əmrinə əsaslanır və həm də həyat Allah tərəfindən verilmiş bir hədiyyədə olduğundan, intihar "təbii qaydaya" qarşı çıxır və dünyada Allahın usta planına mane yaratdığı qeyd olunur.[25]

Hinduizmdə intihar ümumiyyətlə pislənir və müasir Hindu cəmiyyətində başqa birinin öldürülməsi kimi bərabər günah sayılır. Hindu Müqəddəs Yazılarda qeyd olunur ki, intihar edən ruh dünyasının bir hissəsi olacaq, öz ölümü ilə nəticələnən vaxta kimi yer kürəsini gəzməlidir.[26] Lakin hinduizm, bir insanın ömrünün qeyri-şiddətsiz tətbiq etməsi ilə həyatını sona çatdırmasını haqqını qəbul edir, Prayopavesa olaraq adlandırılır.[27] Lakin Prayopavesa istək və ya həsrəti və bu həyatda heç bir məsuliyyət olmayan insanlar üçün məhduddur.[27] Caynizmdə Santhara adlanan bənzər bir təcrübə var. Sati, ya da dul qadınlar tərəfindən özünü yandırmaq, Orta əsrlərdə Hindu cəmiyyətində yayılmışdır.[28]

İudaizm həyatı qiymətləndirmək əhəmiyyətinə diqqət yetirdikdən, intihar dünyada Allahın xeyirxahlığını inkar etmək sayılır. Buna baxmayaraq, həddindən artıq çətin şəraitdə, hansı ki, öldürülmə ya da dinə xəyanət etmək məcburiyyətində qalan bir seçim olmadığı halda, yəhudilər fərdi intihar və ya kütləvi intihar törətmişlər. Bu hərəkətlər, yəhudi orqanları tərəfindən qarışıq qəbul olunmuşdur: Bəziləri bunu qəhrəmanlıq şəhidliyi nümunəsi kimi qəbul etsə də, digərləri şəhadət gözləyərkən öz həyatlarını itirməsini səhv olduğunu sayırlar.[29]

Fəlsəfə[redaktə | əsas redaktə]

Təbliğatı[redaktə | əsas redaktə]

Yasukuni məbədində kamikadzelərə həsr olunmuş abidə

İntihar təbliğatı bir çox mədəniyyət və submədəniyyətdə mövcuddur. İkinci Dünya müharibəsində Yaponiyada kamikadzelər ən cəsur qəhrəmanlar kimi təqdim olunur, məbədlərdə onların ruhuna dualar oxunur, validyenləri isə ölkənin ən hörmətli insanları sayılırdı.[30] Ümumi olaraq Yapon cəmiyyəti "intiharlara qarşı tolerant" adlanırdı.[31]

İnternetdə intihar haqqında axtarışların 10-30%-i intihar cəhdlərini təşviq edir və ya asanlaşdırır.[32] Bu cür saytların intihara meylli olanları təkzib edə bilməsi narahatlıq yaradır.[32] Bəzi insanlar onlayn olarkən forumlarda yaxud çatlarda əvvəllər mövcud olan dostları ilə intihar paktı formalaşdırır.[32] İnternet, eyni zamanda, təcrid olunmuşlar üçün sosial qrupu təmin edərək intiharın qarşısını da ala bilər.[32]

Yerlər[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi yerlər intihar cəhdinin yüksək səviyyəsi olmasına görə tanınır.[33] Bunlardan San Fransiskoda Golden Gate körpüsünü, Yaponiyada Aokiqahara meşəsini, İngiltərənin Biçi HedTorontonun Prins Edvard Viaduktunu qeyd etmək olar.[34][33][35]

1937-ci ildən 2010-cu ilə kimi, Golden Gate körpüsündən 1300-dən çox insan intihar edib.[36] İntiharın yayıldığı bir çox yerlərdə bunun qarşısını almaq üçün maneələr qurulmuşdur. Bunlara Parisin Eyfel qülləsiNyu-Yorkun Empayr Steyt Bildinqi daxildir.[37] 2011-ci ildə Golden Gate körpüsündə yaradılan maneə intiharlara qarşı effektiv sayılır.[37]

Görkəmli hallar[redaktə | əsas redaktə]

Kütləvi intihar hadisələrindən 1978-ci ildə ABŞ-ın Constaun qəsəbəsində Xalqlar məbədinin 909 nəfərin özünü intihar etməsini qeyd etmək olar.[38] Cim Cons tərəfindən rəhbərlik edilən dini cərəyanın üzvləri, öz həyatlarına üzüm dadlı "Flavor Aid", sianid və müxtəlif reseptli dərmanlar ilə son qoymuşdular.[39][40] Saypan döyüşünün son günlərində minlərlə Yapon vətəndaşı intihar etmiş, bəziləri özlərini "İntihar uçurumu" və "Banzay uçurumu"ndan atmışlar.[41]

Bobbi Sendsin rəhbərlik etdiyi 1981-ci il irland aclıq aksiyasında 10 nəfər vəfat etmişdir.[42] İkinci Dünya müharibəsi dövründə Ervin Rommel Adolf Hitlerə qarşı sui-qəsdin təşkilatçısı olsa da zabit şərəfini üstün tutaraq məhkəməyə çıxmaqdan imtina edib. Öz cəzası barədə özü qərar verib və sianid zəhəri içərək intihar edib.[43]

Digər növlərdə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; WHO2016 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  2. (April 2009) "Suicide". Lancet 373 (9672): 1372–81. DOI:10.1016/S0140-6736(09)60372-X. PMID 19376453.
  3. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; pmid28257172 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  4. (March 2015) "Cyberbullying and adolescent mental health: systematic review.". Cadernos de Saúde Pública 31 (3): 463–75. DOI:10.1590/0102-311x00036114. PMID 25859714.
  5. 5,0 5,1 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; EB2011 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  6. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Tint2010 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  7. 7,0 7,1 Greydanus, DE (September 2009). "Deliberate self-harm and suicide in adolescents". The Keio journal of medicine 58 (3): 144–51. DOI:10.2302/kjm.58.144. PMID 19826208.
  8. (2006) "11. Pathological Gambling", Clinical manual of impulse-control disorders. American Psychiatric Pub, 253. ISBN 978-1-58562-136-1.
  9. 9,0 9,1 Oliveira, MP (June 2008). "Pathological gambling and its consequences for public health". Revista de saude publica 42 (3): 542–9. DOI:10.1590/S0034-89102008005000026. PMID 18461253.
  10. Hansen, M (Jan 17, 2008). "Gambling and suicidal behaviour". Tidsskrift for den Norske laegeforening : tidsskrift for praktisk medicin, ny raekke 128 (2): 174–6. PMID 18202728.
  11. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Aj2008 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  12. 12,0 12,1 12,2 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Yip2012 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  13. (September 2008) "Methods of suicide: international suicide patterns derived from the WHO mortality database.". Bulletin of the World Health Organization 86 (9): 726–32. DOI:10.2471/BLT.07.043489. PMID 18797649.
  14. (1 June 2011) International Handbook of Suicide Prevention: Research, Policy and Practice. John Wiley and Sons, 34. ISBN 978-1-119-99856-3. 19 April 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  15. 15,0 15,1 Krug, Etienne (2002). World Report on Violence and Health, Volume 1. Genève: World Health Organization, 196. ISBN 978-92-4-154561-7.
  16. (6 November 2014) "Time trends in method-specific suicide rates in Japan, 1990-2011.". Epidemiology and Psychiatric Sciences 25: 1–11. DOI:10.1017/S2045796014000675. PMID 25373686.
  17. Williams, SB (April 2009). "Screening for child and adolescent depression in primary care settings: a systematic evidence review for the US Preventive Services Task Force". Pediatrics 123 (4): e716–35. DOI:10.1542/peds.2008-2415. PMID 19336361.
  18. LeFevre, ML (May 20, 2014). "Screening for suicide risk in adolescents, adults, and older adults in primary care: u.s. Preventive services task force recommendation statement.". Annals of Internal Medicine 160 (10): 719–26. DOI:10.7326/M14-0589. PMID 24842417.
  19. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; White2010 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  20. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Dost adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  21. 21,0 21,1 21,2 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Islam2006 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  22. (September 2009) "Religion and suicide.". Journal of religion and health 48 (3): 332–41. DOI:10.1007/s10943-008-9181-2. PMID 19639421.
  23. Ronald Roth, D.Acu.. "Suicide & Euthanasia – a Biblical Perspective". Acu-cell.com. http://www.acu-cell.com/suicide.html. İstifadə tarixi: 2009-05-06.
  24. "Norman N. Holland, Literary Suicides: A Question of Style". Clas.ufl.edu. http://www.clas.ufl.edu/users/nholland/suicide.htm. İstifadə tarixi: 2009-05-06.
  25. "Catechism of the Catholic Church – PART 3 SECTION 2 CHAPTER 2 ARTICLE 5". Scborromeo.org. 1941-06-01. http://www.scborromeo.org/ccc/p3s2c2a5.htm#2280. İstifadə tarixi: 2009-05-06.
  26. Hindu Website. Hinduism and suicide
  27. 27,0 27,1 "Hinduism – Euthanasia and Suicide". BBC. 2009-08-25. http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/euthanasia.shtml.
  28. BBC News, "India wife dies on husband's pyre", Aug. 22, 2006.
  29. "Euthanasia and Judaism: Jewish Views of Euthanasia and Suicide". ReligionFacts.com. http://www.religionfacts.com/euthanasia/judaism.htm. İstifadə tarixi: 2008-09-16.
  30. Parry, Richard Lloyd. "China furious at Japan’s plan to ‘glorify’ kamikaze pilots". www.thetimes.co.uk. https://www.thetimes.co.uk/article/china-furious-at-japans-plan-to-glorify-kamikaze-pilots-qcwjsl6ptg7. İstifadə tarixi: 5 avqust 2017.
  31. Ozawa-de Silva, C (December 2008). "Too lonely to die alone: internet suicide pacts and existential suffering in Japan". Culture, medicine and psychiatry 32 (4): 516–51. DOI:10.1007/s11013-008-9108-0. PMID 18800195.
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Durkee, T (October 2011). "Internet pathways in suicidality: a review of the evidence". International journal of environmental research and public health 8 (10): 3938–52. DOI:10.3390/ijerph8103938. PMID 22073021.
  33. 33,0 33,1 Robinson, edited by David Picard, Mike (2012-11-28). Emotion in motion : tourism, affect and transformation. Farnham, Surrey: Ashgate, 176. ISBN 978-1-4094-2133-7.
  34. Robinson, ed. by Peter (2010). Research themes for tourism. Oxfordshire [etc.]: CABI, 172. ISBN 978-1-84593-684-6.
  35. Dennis, Richard (2008). Cities in modernity : representations and productions of metropolitan space, 1840 – 1930, Repr., Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 20. ISBN 978-0-521-46841-1.
  36. McDougall, Tim (2010). Helping children and young people who self-harm : an introduction to self-harming and suicidal behaviours for health professionals. Abingdon, Oxon: Routledge, 23. ISBN 978-0-415-49913-2.
  37. 37,0 37,1 Miller, David (2011). Child and Adolescent Suicidal Behavior: School-Based Prevention, Assessment, and Intervention, 46. ISBN 978-1-60623-997-1.
  38. "1978:Mass Suicide Leaves 900 Dead". Retrieved 9 November 2011.
  39. Hall 1987, p.282
  40. Alternative Considerations of Jonestown and Peoples Temple. San Diego State University."Archived copy". Arxivləşdirilib: [1] saytından January 24, 2011 tarixində. http://www.webcitation.org/5vybbZjSY?url=http://jonestown.sdsu.edu/AboutJonestown/Tapes/Tapes/DeathTape/death.html. İstifadə tarixi: 2011-11-10.
  41. John Toland, The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire 1936–1945, Random House, 1970, p. 519
  42. Meehan, Mairtin Óg (2006). Finely Tempered Steel: Sean McCaughey and the IRA. Republican Publications, 78. ISBN 0-9542946-3-7.
  43. Watson, Bruce (2007). Exit Rommel: The Tunisian Campaign, 1942–43. Stackpole Books, 170. ISBN 978-0-8117-3381-6.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]